Schaarste als ordenend principe

Auteur Agnes Franzen

RO magazine, 8 juni 2026, Leestijd ca. 3 minuten

Schaarste is een woord waar we niet meer omheen kunnen bij de ruimtelijke opgaven waar we voor staan. Lange tijd was schaarste een onderbelicht begrip. Na de massaproductie en de groei van de welvaart in de twintigste eeuw ontstond een consumptiemaatschappij, maar die staat onder druk: economisch, ecologisch en sociaal.

In haar rapport Grenzen aan de groei gaf de Club van Rome al in 1972 aan dat de mens grenzen aan groei moet erkennen en het gebruik van natuurlijke hulpbronnen moet afstemmen op wat de aarde kan dragen. Tijdens de kredietcrisis ervaarde we dat geld niet minder werd gecreëerd maar de toegang werd extreem beperkt waardoor het schaarser, duurder en moeilijker toegankelijk werd. En meer recent zien we met de oorlog in de Straat van Hormuz hoe kwetsbaar vitale stromen zijn: één smalle zeeroute kan uitgroeien als geopolitiek machtsmiddel.

Illustraties van mondiale ontwikkelingen die het begrip schaarste de afgelopen jaren zichtbaarder en complexer hebben gemaakt. We bevinden ons in een transitie waarin digitale transformatie, geopolitieke spanningen, klimaatverandering en overconsumptie ervoor zorgen dat de vanzelfsprekendheid van ‘onbeperkte beschikbaarheid’ niet langer geldig is. Bepaalde producten (zonnepanelen, windmolens, batterijen, woningen), grondstoffen (afhankelijk van import) en financiering (hogere rentes, gestegen bouwkosten) zijn minder zeker en minder eenvoudig toegankelijk geworden.

Schaarste speelt zo ook ruimtelijk een rol met een onderscheid tussen absolute versus relatieve schaarste. Absolute schaarste betreft situaties waarin een functie of sector een onvermijdelijke, harde en vaak niet-vervangbare ruimteclaim heeft. Denk aan energie-infrastructuur, industriële clusters, havens, grote logistieke knooppunten, beschermde natuurgebieden, drinkwatervoorziening, delen van de landbouw, cultureel erfgoed en recent ook defensiegebieden.

Relatieve schaarste gaat daarentegen over de verdeling van ruimte tussen concurrerende claims. Wonen, werken, maatschappelijke voorzieningen, energie, landbouw, natuur, mobiliteit, wateropgaven en recreatie strijden dan om dezelfde vierkante meters. Dit type schaarste speelt in bijna ieder project en vraagt om het wegen van belangen, stellen van prioriteiten, het maken van keuzes en het combineren of verdichten van functies.

De vraag ‘waar is ruimte’ verschuift naar ‘waar is investeerbare en uitvoerbare ruimte’ 

Schaarste is vandaag de dag kortom leidend en daarmee ook een maatschappelijk ordeningsvraagstuk. Naast strijd om grond, botsende ruimteclaims en ruimtelijke kwaliteit gaat het ook over kapitaal en bestuurlijke aandacht. De vraag is niet alleen waar ruimte is, maar ook waar geld, uitvoeringskracht (schaarste personeel) en bestuurlijke competenties beschikbaar zijn om plannen waar te maken. Verminderd democratische vertrouwen, en de impact van digitale technologieën spelen hierbij ook een belangrijke rol.

Vanuit kapitaal perspectief staan publieke en private investeringsruimte onder druk. Banken, private equity, fintech-partijen en andere financiers beoordelen projecten kritischer op risico, cashflow, rendement en schaalbaarheid. In een context van hogere mondiale onzekerheid en soms krapper kapitaal willen zij hun rendement en verliesrisico strenger en selectiever beheersen.

Hiermee verschuift de vraag van ‘waar is ruimte’ naar ‘waar is investeerbare en uitvoerbare ruimte?’ De Regionale Investeringsagenda is hiervoor een bruikbaar instrument, maar alleen als ook het Rijk in afstemming met regio’s duidelijke keuzes maakt en voldoende middelen beschikbaar stelt. En private partijen, in relatie tot hun vermogen bijdragen aan maatschappelijke opgaven.

Schaarste is daarmee geen abstract begrip, maar een ordenend principe, dat vraagt om bijpassende handelingsperspectieven over wat wel en niet meer kan, welke opties er zijn voor verschillende partijen, welke volgorde van handelen logisch is en hoe je rekening houdt met schaarste, risico’s en belangen. Waarbij we de (ruimtelijke) kwaliteit van onze leefomgeving niet uit het oog mogen verliezen.

Nieuwe energie in lokale supply chains

RO magazine 26 maart 2026

De oorlog tussen de VS en Iran, waaronder de blokkade van de Straat van Hormuz, stuwt olie, lng/gas- en voedselprijzen op, vergroot het inflatierisico in diverse landen en maakt de wereldpolitiek en onze economie minder voorspelbaar. Deze instabiliteit onderstreept de noodzaak van een zelfstandiger Europa met onder meer de vraag hoe we onze energieafhankelijkheid structureel kunnen verkleinen.

Voor Nederland is hierbij één van de belangrijke uitdagingen hoe we, ondanks de netcongestie, de nagestreefde 100.000 nieuwbouwwoningen per jaar zo veel mogelijk kunnen halen. Lokale energy supply chains (keten van bron tot gebruik) met lokale opwek, opslag en slimme sturing zijn een belangrijk instrument om het net te ontlasten.

Van centrale naar lokale energiemodellen

Voor de liberalisering van de energiemarkt begin deze eeuw bestond er één geïntegreerd nutsbedrijf met productie, transport en levering in een publieke keten. Die keten is nu opgesplitst: publieke netbeheerders (TenneT, regionale beheerders) verzorgen het fysieke transport, terwijl private leveranciers soms zelf stroom opwekken en/of stroom inkopen en verkopen. Het resultaat is prijsconcurrentie, verschillende groenestroom-producten, lokale energiecoöperaties, stuurbare energievraag en nieuwe lokale supply chains.

Van kleinschalig naar opschaalbaar

In kleinschalige buurten als Olst (23 aardehuizen) en Tiny Wedert (13 woningen) draaien deze lokale supply chains om lokale opwek, opslag en afname, met het grote net als noodvoorziening. Deze proeftuinen zijn kwetsbaar door afhankelijkheid van een kleine groep actieve bewoners en bijzondere afspraken, maar leveren waardevolle lessen voor opschaling naar meer woningen.

Hoe dat kan, laat Leidsche Rijn New Roots (220 woningen) zien, waar de supply chain is ontworpen vanuit de wijk zelf. Zonnestroom gaat eerst naar de iwell Mega Cube buurtbatterij, vervolgens naar warmtepompen, liften en laadpalen, en pas daarna naar het net van Stedin. De druk op het net is hierdoor kleiner en bewoners profiteren automatisch, zonder extra producten af te nemen. De grootste investeringen liggen bij professionele partijen (exploitanten, ontwikkelaars en banken) en niet bij individuele bewoners.

Schrijf u in voor de nieuwsbriefOntvang wekelijks de beste artikelen van ROmagazine in uw mailbox.

Naar een zelfstandig verdienmodel

Dit model biedt nieuwe energiebedrijven een kans: lokale opslag en energiemanagement worden een zelfstandig verdienmodel, waarmee spelers als iwell een nieuwe rol pakken naast klassieke leveranciers en netbeheerders. Dit iwell-model is mogelijk gemaakt door Invest-NL (juridisch een private onderneming, mede gefinancierd met publieke middelen) en Meridiam (beheert private fondsen).

De druk op het net is kleiner en bewoners profiteren automatisch 

In het ontwerp Utrecht Merwede vormt een lokale energiehub de kern van de supply chain. Zonnepanelen en aquathermie uit het Merwedekanaal leveren stroom en extra warmte aan de bodem. Warmtepompen en WKO (warmte-koude opslag) zetten die om in bruikbare warmte en koeling.  Batterijen en opslagsystemen vangen pieken op. Slimme software stuurt grote verbruikers en bewaakt dat het totale vermogen binnen het groepscontract bij Stedin blijft.

Een aparte gebiedspartij organiseert hier de energiehub en sluit namens ontwikkelaars het groepstransportcontract, terwijl Essent Infrastructure Solutions (EIS) via een concessie de collectieve WKO (de grootste van Nederland) en TEO (thermische energie uit oppervlaktewater) exploiteert. Bewoners kiezen vervolgens zelf hun stroomleverancier en betalen daarnaast een warmterekening.

Onder de nieuwe Warmtewet hebben gemeenten de regie: zij wijzen warmtekavels en warmtebedrijven aan (minimaal voor de helft publiek eigendom) en tarieven worden ‘kosten gebaseerd’ gereguleerd.

Risico’s en kansen voor de toekomst

De projecten dragen ook risico’s met zich mee. Buurtbatterijen zijn nog relatief nieuw, vragen veel kapitaal en ruimte, en verdienen zich alleen goed terug als prijsprikkels, saldering en netvergoedingen gunstig uitpakken. Ook leunen bewoners in Leidsche Rijn New Roots op één private exploitant.

Buurtbatterijen verdienen zich alleen goed terug als prijsprikkels, saldering en netvergoedingen gunstig uitpakken 

Bij Merwede verbindt de energiehub het warmtenet, WKO/TEO, batterijen en laadpleinen in één groepscontract, wat langdurige samenwerking en heldere afspraken over kosten en baten tussen gemeente, ontwikkelaars, netbeheerder, warmte-exploitant en softwarepartij vraagt. Daarbovenop komen technische en ecologische risico’s rond WKO en TEO en het feit dat bewoners en eigenaars van voorzieningen decennialang afhankelijk zijn van de warmtevoorziening en de ontwikkeling van tarieven en prestaties.

Toch illustreren deze innovatieve lokale supply chains hoe we de netcongestie kunnen ontlasten. Een criterium bij het prioriteren van nieuwe woon-/werkwijken zou daarom ook moeten zijn waar, en op korte termijn, lokale supply chains kunnen worden gerealiseerd.

Financiële macht verschuift, dit raakt ook gebiedsontwikkeling


Opinie Van privaat bankgeld tot geopolitieke machtsverschuivingen: de financiële wereld verandert radicaal. Maar volgens columnist Agnes Franzen heeft die machtsverschuiving ook gevolgen voor ons vakgebied. Hoe gaan we met deze veranderingen om in gebiedsontwikkeling? “Interessant is de groeiende rol van andere marktpartijen.”

Recent was ik bij een gesprek in het Rotterdamse Debatpodium Arminius over de digitale euro naar aanleiding van het boek Geld genoeg, maar niet voor jou van Thomas Bollen. Volgens hem hebben commerciële banken stilletjes de rol van de centrale bank overgenomen, door zelf geld te creëren via het verstrekken van leningen. Tegenwoordig is 80 tot 90 procent van ons girale (niet-contante) geld privaat, waar dit honderd jaar geleden nog om 50 procent ging.

Door privatiseringen van overheidsbedrijven in de jaren tachtig (PTT, NS, energie) en de opkomst van iDEAL en creditcards is het publieke geld verder afgenomen. De kredietcrisis van 2008 bracht het risico van deze ontwikkeling in beeld. Het Lehman Brothers-faillissement en Nederlandse banknationalisaties (Fortis/ABN AMRO, ING) lieten zien hoe onderschatte risico’s in het private banksysteem de reële economie direct raakten, waaronder de woningmarkt.

Vijftig jaar lang domineerde de dollar wereldwijd, maar BRICS-landen handelen nu in lokale valuta

De digitale euro wordt door voorstanders gepresenteerd als een publiek alternatief. Maar hoe robuust wordt deze? De op dit moment voorgestelde ‘holdingslimiet’ (het maximum bedrag dat een persoon mag aanhouden) van 3.000 euro voorkomt dat banken liquiditeit kwijtraken en duurder moeten lenen. Tegelijk is 3.000 euro te beperkt om als volwaardig publiek alternatief te functioneren bij bancaire stress. Volgens Thomas Bollen blijft de bankmacht hierdoor te groot. De hoogte van de holdingslimiet vormde dan ook een belangrijk discussiepunt tijdens het debat.

De invoering van de digitale euro vindt op zijn vroegst in 2029 plaats. Het besluitvormingsproces speelt zich af in een mondiaal gefragmenteerd privaat financieel systeem. Zo vallen sinds 2024 onze reguliere betaalpassen onder de Amerikaanse Visa en Mastercard. En gebruiken Chinese toeristen Alipay (digitale portemonnee) op steeds meer Europese plekken.Alipay bord Siam Square One winkelcentrum in Bangkok door TY Lim (bron: Shutterstock)

‘Alipay bord Siam Square One winkelcentrum in Bangkok’ door TY Lim (bron: Shutterstock)


Europese alternatieven zoals de fintechs Wise, Monzo en Revolut groeien, maar lossen de fragmentatie niet op. Bovendien roepen nieuwe spelers ook nieuwe vragen op over consumentenbescherming en toezicht (ze vallen niet onder het toezicht van DNB). Europese banken lanceerden onlangs Wero (We+euro), waarin vijf Europese betaalmethoden (waaronder iDEAL) worden samengebracht om de fragmentatie te verminderen en de afhankelijkheid van Amerikaanse en Chinese netwerken te beperken. Deze fragmentatie wordt verder versterkt door geopolitieke onrust. Vijftig jaar lang domineerde de dollar wereldwijd, maar BRICS-landen handelen nu in lokale valuta en Saoedi-Arabië verkoopt olie aan China in yuan. Overigens overheerst zowel bij globale reserves als schulden de dollar met circa 60 procent (euro circa 20 procent). Wat we ook zien is de cryptohandel, waarbij de VS onder Trump inzet op deze volatiele markt (de bitcoin is recent gekelderd), terwijl China dit streng verbiedt.

Tot zover de veranderingen in de mondiale financiële markt. Maar hoe ziet de financiële wereld eruit voor gebiedsontwikkeling? Hier gaat het tussen opdrachtgevers en banken vooral over risicoallocatie. Interessant is hierin de groeiende rol van andere marktpartijen zoals private equity, en vooral die van pensioenfondsen (APG, PGGM) bij zeer langetermijninvesteringen in bijvoorbeeld TenneT, batterijopslag, datacenters en snelwegen.

Belangrijker voor ons vakgebied zijn wellicht de bredere geopolitieke verschuivingen, de groeiende rol voor de Europese Investeringsbank en nieuwe vormen van investeringen door de Nederlandse overheid

Kijken we naar woninghypotheken, dan worden deze voor banken steeds belangrijker. Ze maken nu al zo’n 50 tot 60 procent van hun balans uit, terwijl betalingsverkeer (circa 10 procent) vooral strategisch dient om spaartegoeden aan te trekken. Hier liggen kansen voor het realiseren van klimaatdoelen, zoals de recente Beter Wonen-pilot van ABN AMRO (nog 40 procent publieke eigendom, strevend naar 10 procent), waarbij samen met huishoudens energielabels van bestaande woningen worden verbeterd, wat lagere kapitaalvereisten oplevert. Hoewel dit initiatief nog kleinschalig is, illustreert het hoe financiële prikkels en duurzaamheidsdoelen samenkomen.

En welke rol kan de overheid zelf nemen, naast modellen voor rijksfinanciering in de Nota Ruimte? Het coalitieakkoord van D66, VVD en CDA voorziet binnen twee jaar in een nationale investeringsbank, die financiering moet verstrekken voor projecten die geen marktfinanciering kunnen krijgen. Dit initiatief heeft een gemengd Nederlands trackrecord als publiek instrument. De vraag blijft wanneer private partijen terecht afhaken en wanneer publieke financiering een nuttige aanvulling is. Private leningen zijn immers vaak efficiënter dan publieke uitgaven, met netto-effecten zoals hogere overheidsschulden, lagere private innovatie of verminderde woningbouw.

Tot slot, de digitale euro kan de publieke soevereiniteit herstellen en de financiële macht herbalanceren, mits de holdingslimiet stapsgewijs stijgt. Of dit substantiële effecten heeft op de financiering van infrastructuur, energienetwerken en woningbouw blijft de vraag. Belangrijker voor ons vakgebied zijn wellicht de bredere geopolitieke verschuivingen, de groeiende rol voor de Europese Investeringsbank (EIB) en nieuwe vormen van investeringen door de Nederlandse overheid. Laten we de impact van de geschetste ontwikkelingen voor ons vakgebied zo goed mogelijk in beeld brengen.


Deze tekst betreft een update van de blog die eerder verscheen op de website van ROm.

Meer dan overlast: de daklozen van Rotterdam

RO magazine, 08 december 2025

In het Oude Westen lopen de spanningen op door zichtbare dakloosheid. Maar achter de overlast schuilt een groeiende groep mensen die simpelweg nergens meer terechtkan. Wat gebeurt er op straat — en wat niet in het beleid?

Sinds vijf jaar doe ik mee aan de Adventkalender, een initiatief uit Duitsland waarbij 26 mensen cadeautjes voor elkaar maken om in december uit te pakken. Dit jaar maakte ik kleine schilderijtjes met ‘2026’ en ruimte voor persoonlijke woorden. Het gaat niet alleen om de cadeaus, maar om samenzijn, momenten van bezinning en het delen van verhalen. Bijzonder is ook dat een deel van de groep kookt voor daklozen.

Dat is geen overbodige luxe. Het aantal daklozen in Rotterdam is het afgelopen jaar sterk gestegen. In mijn wijk, het Oude Westen, is de overlast zichtbaar — vooral in de Museumstraat, een verbindingsroute tussen drukke plekken waar ook wordt gedeald. Buurtbewoners hingen protestdoeken op tegen het poepen, roken en dealen op straat. Politieacties brengen volgens hen tijdelijk rust, maar het probleem blijft.

Daarom vragen bewoners om meer politiepatrouilles in burgerkleding, met aandacht voor de vraag waarom steeds meer mensen op straat belanden. Opvanglocaties zitten vol en de groep ‘onzichtbare’ daklozen — van arbeidsmigranten tot mensen met schulden — groeit. Daklozen zijn vaak negatief in het nieuws, maar deze groep is relatief klein. Het stereotype van de dakloze als verslaafde of verwarde man doet geen recht aan de werkelijkheid: er zijn ook vrouwen, kinderen en mensen die simpelweg pech hebben gehad.

De serie Het vriendenboekje van Rijnmond laat dit goed zien. Rob van Groeningen startte vorig jaar een kerstontbijt voor daklozen, waarna hij met hen in gesprek ging. Steeds stond de mens centraal: eerst praten en vertrouwen opbouwen, voordat er iets werd vastgelegd in woord of beeld.

Toch blijft Rotterdam vasthouden aan seizoensoplossingen. De winteropvang is geopend van 1 november tot 1 maart, met extra bedden afhankelijk van het weer. Predikant Martijn van Leerdam pleitte onlangs in debatcentrum Arminius terecht voor permanente opvang. Maar de Rotterdamse wethouder Zorg, Ouderen en Jeugdzorg, Ronald Buijt, vreest een aanzuigende werking.

Schrijf u in voor de nieuwsbriefOntvang wekelijks de beste artikelen van ROmagazine in uw mailbox.

In ‘s-Hertogenbosch koppelt wethouder Pieter Paul Slikker (zorg en wonen) daklozen zonder complexe problemen direct aan tijdelijke opvang, in afwachting van een eigen woning.  

Een werkbezoek van hem aan Den Bosch zou verhelderend kunnen zijn. Daar koppelt Pieter Paul Slikker, wethouder Zorg en Wonen, daklozen zonder complexe problemen direct aan tijdelijke opvang, in afwachting van een eigen woning. Met zichtbaar succes: tweehonderd van de vijfhonderd daklozen hebben inmiddels onderdak en de opvangtijd is teruggebracht van dertien naar minder dan drie maanden.

Ondertussen bezuinigt Den Haag op opvang en begeleiding. Ook de vier grote steden kregen dit jaar minder budget. Gelukkig heeft de gemeente Rotterdam recent extra geld beschikbaar gesteld voor opvangplekken en zorg, waardoor zo’n zeventig mensen verder geholpen kunnen worden. Daarnaast wordt landelijk extra geïnvesteerd in opvang voor dakloze EU-burgers.

Beschouwen we de dakloze nog als medemens die simpelweg minder geluk had dan wij? 

Maar los van beleid gaat het ook om ons eigen handelen. Beschouwen we de dakloze nog als medemens die simpelweg minder geluk had dan wij? Nu het jaar ten einde loopt, is dit een goed moment voor een (extra) donatie aan het Leger des Heils — maar minstens zo belangrijk is het maken van echt contact. Een kort gesprek, een broodje of wat fruit geven kan al verschil maken.

Zelf spreek ik regelmatig Weronica, een Bulgaarse vrouw die ooit dakloos was en nu een opvangplek heeft. Ze beheerst het Nederlands beperkt, maar haar glimlach bij een menselijk gesprek of het verkopen van haar straatkrant zegt genoeg. Daklozen uit de weg gaan helpt niemand; luisteren en zien wie ze zijn wél.

Het recente debat in Arminius is op 20 december terug te zien op TV Rijnmond.
 

Democratie en energietransitie: reflecties na de verkiezingen

RO magazine, 24 november 2025

De democratie piept en kraakt, maar over de toekomst van energie en economie is opvallend veel eensgezindheid. Juist nu populisme wint, vraagt de energietransitie om leiderschap dat verder kijkt dan het volgende verkiezingsresultaat.

De verkiezingen waren spannend en lieten vooral zien hoe verschillend Nederlanders denken over de werking van de democratie. Nieuw-rechtse partijen als PVV, JA21 en FvD (samen goed voor 42 zetels) profileren zich met wantrouwen jegens de gevestigde politiek en Europese invloed. Hun boodschap is sterk nationalistisch en populistisch van toon: eenvoudige taal, ogenschijnlijk makkelijke oplossingen, vaak los van feiten. Opvallend is dat juist in deze partijen scepsis heerst over klimaat- en energiebeleid, waar anderen juist vaart willen maken.

Tegelijk speelt sociaaleconomische ongelijkheid een rol. Onvrede over immigratie en bestaanszekerheid komt vooral van lageropgeleiden en huishoudens met lagere inkomens. Deze kiezers vinden we niet alleen bij PVV en FvD, maar ook bij SP, PvdD en DENK. Opvallend genoeg heeft JA21 gemiddeld het hoogste huishoudinkomen, gevolgd door de VVD.

Ruim 80 procent van de kiezers steunt partijen die klimaat en energietransitie hoog op de agenda zetten 

Gelukkig staat de scepsis over klimaat- en energietransitie bij deze partijen niet in verhouding tot de brede politieke steun voor deze opgaven. Zo’n 75 tot 80 procent van de stemmen ging naar partijen die verduurzaming hoog op de agenda zetten – van ambitieus (GL/PvdA, D66) tot pragmatisch (CDA, VVD). Kleinere partijen met een uitgesproken klimaatfocus, zoals ChristenUnie en Volt, versterken dit beeld.

Schrijf u in voor de nieuwsbriefOntvang wekelijks de beste artikelen van ROmagazine in uw mailbox.

Ook het bedrijfsleven en kennisinstellingen delen deze urgentie. Peter Wennink, voormalig bestuursvoorzitter van ASML, organiseerde met bedrijven, universiteiten en overheden 25 rondetafelgesprekken. Hun gezamenlijke oproep aan het nieuwe kabinet: zorg voor nationale regie, want decentrale processen stagneren door procedures en bezwaarprocedures. Wennink mist bovendien een debat over de toekomst van onze economie – en hoe Nederland straks zijn brood verdient.

Nationale regie is cruciaal: de energietransitie stokt door te veel procedures en bezwaren 

Er klinkt dan ook een breed verlangen naar snelle kabinetsvorming. VVD en CDA lijken een samenwerking met GL/PvdA te mijden, waardoor JA21 als mogelijke partner in beeld komt (zij het niet in de Eerste Kamer). Op het vlak van energie en klimaatbeleid zijn VVD en JA21 vooral pragmatisch, met nadruk op betaalbaarheid, kernenergie en tijdelijke gaswinning. D66, GL/PvdA en in zekere zin ook het CDA leggen de focus op versnelling van de verduurzaming, strikte regelgeving en investeringen in duurzame technologie.

Met de brief van Wennink in het achterhoofd lijkt een kabinet met een sterke groene component het meest kansrijk. Een coalitie over rechts – met steun van JA21 en BBB – dreigt vooral vertraging op te leveren, niet alleen voor de energietransitie, maar ook voor andere complexe opgaven. De vraag is of VVD en CDA bereid zijn te bewegen naar links, en of GL/PvdA dat evenwichtig kan honoreren. Het politieke speelveld mag verdeeld zijn, maar de urgentie voor samenwerking rond klimaat, energie, sociale samenhang en economische veerkracht is groter dan ooit.

Ruimtelijk ontwerp en democratie: verbinden in een verdeeld tijdperk

RO magazine, 06 oktober 2025

Ruimtelijk ontwerp draait niet alleen om fysieke ruimte, maar ook om het organiseren van betrokkenheid en samenwerking. In een tijd van politieke polarisatie, desinformatie en afnemend vertrouwen in instituties komt die verbindende rol onder druk te staan. De uitdaging voor ontwerpers en bestuurders is niet alleen om plannen te maken, maar om de democratische waarden waarop ze rusten te bewaken – juist nu het debat over ruimte steeds vaker ideologisch gekaapt wordt.

Mijn eerste baan was bij BVR, mede opgericht door Riek Bakker, onder andere bekend als initiator van de Kop van Zuid en de Erasmusbrug. Wat ik leerde was dat ruimtelijk ontwerp onlosmakelijk verbonden is met het proces van het organiseren en synchroniseren van betrokkenheid en samenwerking. Dit om tot zo breed mogelijk gedragen en uit te voeren plannen te komen.

Met het huidige politieke klimaat, sociale media en de opkomst van AI staat ons vak onder druk. En zo stelde Tom-Jan Meeuws recent in zijn NRC nieuwsbrief Machtige Tijden dat het eigenbelang van de rechterflank in de Tweede Kamer de deskundigheid van ambtenaren overstemt, wat de democratie ondermijnt en maatschappelijke onrust vergroot. Zijn inschatting is dat herstel van democratisch en moreel besef net als bestuurlijk stabiliteit voorlopig uitblijft, omdat politieke leiders de grondwettelijke waarden uit het oog verliest.

Gesteund door (buitenlandse) machtige techgiganten wordt het publieke debat gegijzeld met desinformatie, ontkenning van de klimaatcrisis en een groeiende macht van superrijke individuen. Tegelijk veronderstellen sommige politieke partijen dat mensen graag meer zeggenschap en participatie willen dan ze wordt gegund. Maar uit SCP onderzoek blijkt dat inwoners van Nederland het liefst goed beleid willen dat door anderen wordt geregeld.

Het publieke debat wordt gegijzeld met desinformatie, ontkenning van de klimaatcrisis en een groeiende macht van superrijke individuen 

Actueel is de Ontwerp Nota Ruimte die zich onder andere richt op meervoudig ruimtegebruik vanuit regionale kenmerken. De eerste kritiekpunten zijn al binnen. Zoals het ontbreken van echte inspraak, het sterk politieke karakter van de gemaakte keuzes, en het feit dat lokale en regionale bestuurders wel verantwoordelijkheid krijgen, maar onvoldoende middelen en regie om hier democratisch richting aan te geven.

Deze kritiekpunten zijn voornamelijk geadresseerd aan de landelijke politiek waar sommige partijleiders hun eigen woorden laat overheersen in plaats van, zoals democraten zouden moeten denken, in te zetten op een compromis. De regio’s komen hiermee in een spagaat tussen vage beloften uit Den Haag en een samenleving met veel weerstand, met soms ook een overvloedig aantal persoonlijke wensen van burgers. Gevoed door angst, voor verlies en soms misschien ook onwetendheid.

Schrijf u in voor de nieuwsbriefOntvang wekelijks de beste artikelen van ROmagazine in uw mailbox.

De kern van democratie lijkt te zijn vergeten als we kijken naar het (mondiale) autocratische sentiment in de samenleving. Deze politieke realiteit dwingt tot een verschuiving van zelfverzekerdheid naar het bewaken van eigen waarden en identiteit in een veranderende wereld.

Democratie is geen statisch gegeven, maar een kwetsbaar levend systeem dat voortdurend inzet en betrokkenheid van burgers vraagt om te blijven bestaan en bloeien 

Een belangrijk besef hierbij zou moeten zijn dat een democratie geen statisch gegeven is, maar een kwetsbaar levend systeem dat voortdurend inzet en betrokkenheid van burgers vraagt om te blijven bestaan en bloeien. Deze kwetsbaarheid blijkt uit het feit dat mensen niet alleen op agressieve, populistische partijen stemmen uit onmacht of ervaren ongelijkheid, maar ook vanwege een groeiende onverdraagzaamheid. In het Westfries: ‘ik weet niet waar je het over hebt, maar ik ben teugen’.

Dit vraagt om een dynamische, actiegerichte democratie die zowel veerkracht als aanpassing omarmt en waarin het collectieve vertrouwen in democratische idealen steeds opnieuw gevoed en verdedigd dient te worden. Maar hoe doe je dit met politieke debatten op basis van ervaringen en beeldvorming in plaats van cijfers? Belangrijk is in ieder geval om open te staan voor (soms onbegrijpelijke) gevoelens van mensen. Waar maken ze zich zorgen over?

Naast goed beleid is er regionaal aandacht nodig voor terechte en onterechte kortstondige emoties 

Neem migratie. Dit thema is gekoppeld aan ons woningtekort, met stip op nummer 1 in het lijstje punten waar mensen zich zorgen over maken. Maar we staan als samenleving nog voor veel meer ruimtelijke dilemma’s. Dit vraagt naast goed beleid regionaal aandacht voor terechte en onterechte kortstondige emoties. En – minstens zo belangrijk – voor op gedachten en ervaringen gebaseerde gevoelens, vaak vanuit verschillende groepsbelangen.

Opgeven is geen oplossing. Benut bestaande en nieuwe werkwijzen van samenwerken, elkaar kennen en zichzelf organiseren; dit moet uitnodigend zijn voor iedereen, ongeacht opleiding, inkomen, afkomst of opvattingen, en niet neerkomen op afschuiven van verantwoordelijkheid naar het individu. Met in het achterhoofd actief burgerschap als fundament voor een leefbare samenleving.

Zie ook: De kloof tussen bestuur en straat dichten – ROmagazine.nl

Schoon water is geen luxe, maar een recht in onze steden

Gebiedsontwikkeling.nu, 23 september 2025

Opinie Of het nu gaat om zwemmen in de Seine, surfen in het centrum van de stad of simpelweg pootjebaden in een binnenhaven: schoon water verbindt mensen en steden. Gebiedsontwikkelaars zouden schoon water daarom niet als luxe, maar als een recht moeten beschouwen, stelt ROm-columnist Agnes Franzen.

Laatst las ik in The Guardian over watersommeliers: experts die natuurlijk water beoordelen op mineraliteit, koolzuurgehalte en afkomst, net als wijnproevers. Ze benadrukken hoe water een verhaal en unieke natuurlijke context heeft, waardoor er een nieuwe waardering voor water ontstaat. Luxe flessen water kunnen daardoor wel tot 19 pond (ruim 21 euro) kosten, waarbij sommeliers dit exclusieve water ook inzetten om de smaken van gerechten te versterken.

Hoewel dit duidelijk een elitair product is, zien we in gebiedsontwikkeling ook een groeiende focus op bewust watergebruik en het verbeteren van de waterkwaliteit. Met de zomervakantie nog vers in mijn geheugen, zie ik bijvoorbeeld een groeiende behoefte aan schoon open water. Dat komt mede door de vaker voorkomende hitte en de verdichting van steden.

Deze trend van meer aandacht voor de waterkwaliteit is niet uniek voor Nederland, maar wereldwijd zichtbaar. Neem China, waar grote stappen worden gezet om de waterkwaliteit te verbeteren, bijvoorbeeld langs de Liangma-rivier in Beijing, met strengere regelgeving en investeringen in afvalwaterzuivering. Dit schept ruimte voor groene openbare ruimten met zwemzones en andere recreatieve voorzieningen.

Of dichter bij huis: in Parijs is het na ruim honderd jaar sinds deze zomer weer mogelijk om te zwemmen in afgeschermde bassins gevuld met rivierwater van de Seine, zoals bijvoorbeeld bij Bras-de-Grenelle aan de voet van de Eiffeltoren. Of kijk naar Oslo waar sinds 2016 het Sørenga Sjøbad bestaat, een zoutwaterzwembad aan de Oslofjord, dat via Skagerrak grenst aan de Noordzee. Dit zwembad beschikt over een zandstrand, goede faciliteiten en is zelfs in de winter open, met mogelijkheden voor ijszwemmen en sauna’s.


Gelukkig zien we ook in Nederland steeds meer voorbeelden. Zo heeft Rotterdam, de stad waar ik woon, een rijke zwemgeschiedenis in open water. Historisch gezien werd er gezwommen in de Nieuwe Maas, vooral in houten, drijvende zwembaden tussen 1880 en 1960, populair voor recreatie en zwemlessen. Toen de waterkwaliteit verslechterde, verdwenen deze baden.

De afgelopen jaren zijn er diverse nieuwe initiatieven rond de Nieuwe Maas en in het stadscentrum ontstaan. Zo is er sinds vorig jaar een officiële openwaterzwemzone in de Rijnhaven, bij het drijvende park aan de Antoine Platekade. Dit project maakt zwemmen in het hart van Rotterdam mogelijk, al is dit alleen tijdens het zwemseizoen in de zomer.

Daarnaast wordt het Nelson Mandelapark ontwikkeld, een ruim stadspark in de Maashaven, wat naar verwachting in 2028 opent. Zwemmen in dit park is vanwege de havenactiviteiten tot die tijd nog niet toegestaan. Dit geldt ook voor het water in de Coolhaven bij Little C, een geliefd woon- en werkgebied met ruim 300 appartementen en een parkzone aan het water. Dit water is via de Parksluizen verbonden met de Nieuwe Maas. Hoewel ik daar deze zomer veel mensen zag zwemmen, is dit formeel verboden vanwege de waterkwaliteit en het scheepvaartverkeer. Maar de wens om hier een officiële zwemlocatie te realiseren is groot.

Schoon water is een randvoorwaarde voor leefbare steden

Verder organiseert Rotterdam evenementen zoals de Rotterdam City Swim, met duizenden deelnemers die jaarlijks zwemmen in een veilig afgebakende zone in de Wijnhaven, een woon-werk gebied dat via waterwegen en sluizen is verbonden met de Nieuwe Maas. De waterkwaliteit en veiligheid worden hier streng gecontroleerd. Niet aan de Maas, maar het noemen waard, is het project RiF010, een watersportcentrum in de Steigersgracht midden in Rotterdam, met gezuiverd water en golfinstallaties. Hier kan men surfen, suppen en duiken, wat aansluit bij het beleid om de stad aantrekkelijker te maken voor sport en recreatie met schoon water als uitgangspunt.

Kortom, of het nu om de elite van watersommeliers gaat of om het simpele plezier van zwemmen in onze steden, één ding is duidelijk: schoon openbaar water is niet alleen luxe, maar een essentiële pijler voor gezonde, leefbare en toekomstbestendige steden waar iedereen van kan genieten.

De opkomst van zwemmen in open water

Je hoeft niet zoals schrijver/fotograaf Tamsin Calidas (‘Ik ben een eiland’, 2021) op de Schotse Hebriden te wonen om jaarrond van buitenzwemmen te kunnen genieten. Het kan ook dichterbij en sinds de Corona-epidemie (toen de zwembaden verplicht moesten sluiten) is in Nederland sprake van een duidelijke trend. Al in 2021 meldde EenVandaag dat zwemmen in de natuur flink in opkomst was. Op de website van de KNZB is te zien dat openwaterzwemmen inmiddels een volwaardige sport is geworden. Goede voorbereiding en veiligheid staan daarbij voorop. Hetzelfde EenVandaag rapporteerde onlangs over de risico’s van het zwemmen in open water. Daarbij komt dat ook de waterkwaliteit lang niet overal in Nederland al even goed is, zo blijkt uit dit artikel van NatureToday. Kaarten uit de Atlas Leefomgeving laten zien dat er met name in het westen van het land nog veel verbetering nodig is. Maar ook bijvoorbeeld in noordoost Nederland kennen veel wateren een hoge toxiciteit. [KdG]

Buitenzwemmen in de gebiedsontwikkeling Blauwestad in Groningen.

Woningtekort wakkert maatschappelijke onrust aan

RO magazine, 01 augustus 2025

Structurele schaarste aan betaalbare woonruimte raakt jongeren, studenten, starters én ouderen, en vergroot sociale tegenstellingen. Nieuwe wetgeving en Europese versoepelingen bieden kansen, maar politieke spanningen en afnemende investeringsbereidheid zetten de woningmarkt verder onder druk. De gevolgen reiken steeds verder: tot in het hart van het maatschappelijk vertrouwen.

Onlangs schreef ik over de zoektocht van mijn zoon naar een huurwoning in Rotterdam. Ondanks de nijpende woningtekorten en hoge prijzen lukte het hem en zijn vrouw, beiden studerend en werkend, via loting bij Woonnet en met deelname aan een social community als basis een woning te vinden. Binnenkort starten zij, samen met andere toekomstige bewoners, gesprekken over de invulling van de gemeenschappelijke ruimten.

Voor veel jongeren verloopt de zoektocht minder voorspoedig. Studenten verlaten Amsterdam steeds vaker vanwege het schrijnende tekort aan betaalbare woonruimte. Alternatieve steden als Utrecht, Rotterdam, Groningen, Leiden, Nijmegen, Eindhoven en Tilburg worden nu als ‘tweede keus’ gezien, omdat het aanbod daar nog enigszins betaalbaar is. Al zien we ook hier de druk toenemen. Deze trend is niet uniek voor Nederland: in heel Europa wijken studenten uit naar kleinere steden, omdat grote universiteitssteden als Londen, Parijs en Berlijn onbetaalbaar zijn geworden.

Social communities en collectief wonen winnen aan populariteit 

Niet alleen studenten, maar ook starters, ouderen en andere groepen zoeken naar betaalbare en passende huisvesting. Wachttijden van acht jaar of langer zijn in het sociale segment geen uitzondering. Structurele oorzaken, zoals bevolkingsgroei, kleinere huishoudens, beperkte bouwgrond en trage procedures – voor aanpak hiervan, zie het eindrapport van de adviesgroep STOER – maken de tekorten hardnekkig.

Social communities en collectief wonen winnen aan populariteit, geïnspireerd door succesvolle voorbeelden uit onder meer Wenen, Denemarken en Duitsland. Dergelijke woonvormen bieden voordelen zoals minder eenzaamheid en meer welzijn. Toch zijn ze niet voor iedereen de oplossing: veel Nederlanders, vooral ouderen en gezinnen, hechten aan privacy en zelfstandigheid en kiezen – als het kan – liever voor een ‘eigen’ woning. De behoefte aan keuzevrijheid voor verschillende woonvormen blijft groot.

De woningmarkt wordt bemoeilijkt door de groeiende invloed van institutionele beleggers, die in Europa steeds meer woningen opkopen en zo de prijzen opdrijven. In de vier grootste Nederlandse steden is inmiddels een kwart van de recent verkochte woningen door investeerders gekocht. Toch blijft hun aandeel op de totale huurmarkt in Nederland relatief laag, mede doordat woningcorporaties ongeveer een derde van de sociale huurwoningen beheren – het hoogste aandeel in Europa. In andere Europese landen ligt dit aandeel gemiddeld tussen de 15 en 20 procent, met België (6,5) en Spanje (1,6) als uitschieters naar beneden.

We kampen hier met één van de grootste (per huishouden) woningtekorten in het sociale- en middensegment 

Hoewel Nederland zich positief onderscheidt door het grote aandeel sociale huur en relatief lage huurprijzen, kampen we met één van de grootste (per huishouden) woningtekorten in het sociale- en middensegment. Dit structurele tekort dreigt verder op te lopen.

Schrijf u in voor de nieuwsbriefOntvang wekelijks de beste artikelen van ROmagazine in uw mailbox.

Met de invoering van de Wet betaalbare huur zijn wettelijke maximumhuren voor het middensegment vastgesteld, waardoor gemeenten meer handhavingsmogelijkheden hebben en huurders beter worden beschermd tegen te hoge huren en tijdelijke contracten – al gaat de politieke discussie hierover voort. De Wet Regie versterkt de sturing van Rijk, provincies en gemeenten op woningbouw, met nadruk op gezamenlijke regie en indien nodig doorslaggevende bevoegdheid van het Rijk. De Europese Commissie versoepelt de staatssteunregels, waardoor woningcorporaties vanaf 2027 voordeliger kunnen lenen voor de bouw van betaalbare middenhuurwoningen. Hiervoor moet demissionair woonminister Mona Keijzer echter nog de wet aanpassen.

Critici waarschuwen dat strengere regulering kan leiden tot minder investeringen in nieuwbouw en een verdere verkoop van huurwoningen, waardoor het aanbod verder krimpt. De totale huurwoningvoorraad is de afgelopen jaren met enkele duizenden woningen per jaar afgenomen, vooral door verkoop door particuliere en buitenlandse investeerders en in veel mindere mate door corporaties.

Een nog onderbelicht aspect, is het groeiende politieke ongenoegen dat voortkomt uit de aanhoudende tekorten op de woningmarkt. Deze tekorten zorgen niet alleen voor praktische problemen, zoals het vinden van een betaalbare (huur-) woning, maar leiden ook tot bredere maatschappelijke spanningen.

De Britse onderzoeker Tim White, verbonden aan Queen Mary University of London en de London School of Economics, stelt recent in een artikel in The Guardian dat wonen is uitgegroeid tot een primaire motor van ongelijkheid. Volgens hem draagt het gebrek aan betaalbare huisvesting direct bij aan het vergroten van sociale tegenstellingen en voedt het de opkomst van extreemrechtse bewegingen. De woningmarkt is daarmee niet langer slechts een aantallen en economische kwestie, maar vormt een bron van politieke en maatschappelijke onrust.

Voor het onderzoek van Tim White over de woningmarkt situatie in Europa zie: https://www.theguardian.com/commentisfree/2025/jul/07/europe-financial-sector-house-prices-politics

Project Nederland: tussen verandering en verlies

Gebiedsontwikkeling.nu, 23 juni 2025


Opinie Nederland verandert razendsnel, maar wat winnen we daarmee — en wat verliezen we? In haar reflectie op de publicatie ‘Project Nederland’ vraagt ROm-columnist Agnes Franzen zich af of we nog wel weten welk landschap we willen. Ze roept op tot keuzes die ons landschap betekenis en samenhang teruggeven.

Bij het opruimen van mijn boekenkast kwam ik het boekje ‘Project Nederland. Wie Regisseert De Veranderingen In Het Nederlandse Landschap?’ van Willem van Toorn (1935-2024) tegen, verschenen in 2007 in combinatie met een beeldessay van Theo Baart. In dit werk staat de onstuitbare verandering en soms zelfs de vernietiging van het Nederlandse landschap centraal. Waar ingrepen in het landschap vroeger nog een duidelijk doel dienden, zoals landaanwinning, betere verbindingen of het vergroten van veiligheid, lijkt de transformatie tegenwoordig volgens hem vooral te worden gedreven door snelheid en een gebrek aan samenhang.

Van Toorn uit scherpe kritiek op de manier waarop er gebouwd wordt en op de gevolgen hiervan voor de schaarse ruimte in ons dichtbevolkte land. Hij beschrijft een landschap dat steeds voller raakt met geluidsschermen, logistieke landschappen, op villa’s lijkende kantoorpanden, experience winkelcentra, uitgestrekte woonwijken, veel retrohuizen, kastelen en een explosieve groei van vakantieparken als buitenhuislandschappen. Tegelijkertijd weerklinkt in het publieke debat van bijna twintig jaar geleden veel zorg om de natuur. Maar volgens Van Toorn ontbreekt de fundamentele vraag: welk landschap willen we eigenlijk, en hoe zorgen we samen voor dit onvervangbare collectieve bezit?

Het combineren van functies is in de stad al vanzelfsprekend, maar voor het platteland staan we nog maar aan het begin

Sinds het verschijnen van dit essay is de verrommeling van ons landschap doorgegaan. Het aantal bedrijventerreinen groeide, datacentra schoten uit de grond, en de woningbouw breidde zich naast binnenstedelijke nieuwbouw en herstructurering ook buiten het stedelijk gebied uit. Verder heeft de energietransitie ons landschap de afgelopen vijftien jaar ingrijpend veranderd, en dit zet zich voorlopig voort. Denk alleen maar aan de hoogspanningsnetten, windmolens op land en zee, zonneparken en de vele benodigde transformatiehuisjes.

Kan het ook anders? Het gaat naast het investeren in natuurgebieden en het koesteren van bestaande landschappen, zoals onze droogmakerijen, veenweidegebieden, coulisselandschappen, stuifzanden en heidelandschappen, over het bewustzijn en de omgang met conflicterende belangen. Waarbij bodem en water vaak leidend zijn om tot keuzes te komen. Kijken we naar ons rivierenland, dan zien we investeringen die voor nieuwe landschappen zorgen. Kijken we naar dijkverzwaringen, dan verandert het zicht soms, maar is er tegelijkertijd een groeiende aandacht voor vormgeving en beplanting. Aan zee zien we zandsuppletie om de kustlijn te beschermen, soms in combinatie met nieuwe natuurgebieden.

Ook bij bedrijventerreinen heeft zich de afgelopen tien jaar een verandering voorgedaan. Er wordt geïnvesteerd in herontwikkeling van bestaande locaties. Er is nog steeds een groeibehoefte, maar deze krijgen vaker het karakter van werklandschappen; functioneel voor bedrijven én aantrekkelijk voor de mensen die er werken, met aandacht voor een groene inrichting en waterbeheer.

De toekomst van ons landschap vraagt om politieke bestuurlijke moed, samenwerking met nieuwe actoren en innovatieve financiering

Het combineren van functies is in de stad al vanzelfsprekend, maar voor het platteland staan we nog maar aan het begin. Zoals professor of practice Brede welvaart in de regio Joks Janssen recent stelde: plannen maken we niet alleen voor vandaag, maar voor decennia of zelfs eeuwen. Dit vraagt volgens hem om een nieuwe multifunctionele legenda voor het buitengebied, met combinaties van landbouw, wonen en natuur buiten de traditionele planologische vakjes. Waarbij ruilverkaveling 2.0 een belangrijk instrument kan zijn. Kortom, laten we vormgeven aan een (kleur)rijker platteland.

Vanuit de sector van de ontwerpers horen we eenzelfde oproep. Zo denken ze na over hoe we bij uitbreidingen van of nieuwe dorpen en rommelige stedelijke randen tot multifunctionele gebieden kunnen komen waarbij veerkrachtige landschappen leidend zijn. Naast historische waarden, spelen bomen en water een belangrijke rol in het ondersteunen van ecosystemen: goed voor mens, plant en dier. Waar we met water al veel inspirerende voorbeelden hebben, staat het toevoegen van bomen of zelfs bossen nog in de kinderschoenen. Hun waarde ligt in het vasthouden van CO2, het versterken van biodiversiteit en het verbeteren van de luchtkwaliteit en ze bieden ruimte voor ontspanning en recreatie.

Deze toekomst van ons landschap vraagt om politieke bestuurlijke moed, samenwerking met nieuwe actoren en innovatieve financiering, met als aanbeveling het lezen van de publicatie ‘Project Nederland’.


Deze column verscheen eerder op de website van ROmagazine.

Vliegen is niet alleen een individuele keuze

RO magazine, 18 juni 2025

Twintigers vliegen weer vaker, ondanks groeiend klimaatbewustzijn. Ze voelen de urgentie, maar missen vertrouwen in de effectiviteit van hun keuzes. In een tijd van systeemveranderingen en afkalvend institutioneel gezag rijst de vraag: hoe stimuleren we duurzaam gedrag als collectieve oriëntatie ontbreekt?

Laatst las ik in een NRC-artikel dat twintigers de afgelopen vijf jaar méér zijn gaan vliegen, terwijl andere leeftijdsgroepen hun vlieggedrag juist hebben verminderd. Jongeren worden in hun dagelijks leven vooral geconfronteerd met uitdagingen als studieleningen, het vinden van betaalbare huisvesting en onzekerheid op de arbeidsmarkt. Klimaatbewustzijn is er zeker, maar staat vaak niet voorop. Hun levensfase nodigt juist uit om de wereld te ontdekken. Daarbij leeft het idee dat individuele gedragsverandering weinig uithaalt zonder collectieve actie.

Dit beeld herken ik. Mijn dochter maakte – tussen haar eindexamens en de uitslag – ter afleiding een aantal vliegreizen, betaald van haar eigen geld. Omdat ze nog jong is – net 17 – besloten we haar reis samen te beginnen in Helsinki en af te sluiten in Barcelona. In de tussenliggende periode verbleef ze bij een vriendin in Tallinn, te bereiken per boot, en ontmoette een andere vriendin in Kopenhagen, waar haar broer woont.

Bij jongeren brokkelt het geloof in de effectiviteit van individuele keuzes af 

Klimaatbewust én toch gaan vliegen. Inmiddels ligt het aantal vluchten bijna weer op het niveau van vóór corona: slechts zes procent lager. Uit recent onderzoek van Ipsos I&O blijkt dat het geval van urgentie met klimaatverandering onder Nederlanders afneemt – vooral onder jongeren. Zij voelen zich machteloos door de omvang van het probleem en het uitblijven van tastbare beleidsresultaten. Het geloof in de effectiviteit van individuele keuzes brokkelt af. Steeds meer auteurs signaleren deze ‘klimaatspanning’.

Zo beschrijft Roxane van Iperen in haar essay Eigen planeet eerst hoe het democratisch systeem ons belemmert om effectief klimaatbeleid te voeren. Individuen functioneren binnen een bouwwerk van instituties – wetgeving, religie, cultuur, subsidiestromen en marketing – dat verandering vertraagt. Niet de democratie zelf, maar het systeem dat zich als democratisch presenteert, werkt volgens haar in tegen de belangen van de gemeenschap.

Schrijf u in voor de nieuwsbriefOntvang wekelijks de beste artikelen van ROmagazine in uw mailbox.

‘Het democratisch systeem werkt in tegen de belangen van de gemeenschap’ 

Recent zien we dit terug in wat zij ‘Alt-democratie’ noemt: een alternatieve invulling van democratie die zich losmaakt van klassieke principes en instituties. Volgens haar is de publieke ruimte grotendeels geprivatiseerd door onzichtbare spelers ‘in the cloud’, waardoor er geen gedeelde realiteit meer bestaat. Deze actoren maken deel uit van een andere gemeenschap en hanteren een afwijkende definitie van wat ‘optimaal’ is. Besluitvorming is vooral gericht op commercieel belang, niet op dat van de burger.

Toch zien we bij vliegbewegingen kleine veranderingen. Zo besloot het kabinet in april het aantal vluchten op Schiphol vanaf november 2025 structureel te beperken tot 478.000 per jaar, met maximaal 27.000 nachtvluchten. Hoewel bedoeld om hinder voor omwonenden te verminderen, vond de Raad van State de onderbouwing hiervoor onvoldoende. Niettemin markeert deze stap een breuk met dertig jaar luchtvaartbeleid, waarin economische groei vaak voorrang kreeg boven leefkwaliteit.

Begin juni zette de rechter deze trend kracht bij door de natuurvergunning van Schiphol te vernietigen wegens een zwakke onderbouwing van stikstofreductie en gebrekkig onderzoek naar de geluidsimpact op natuurgebieden. Het huidige aantal vluchten staat daardoor juridisch op losse schroeven. Mogelijke antwoorden zijn het verkrijgen van extra stikstofrechten, stillere vliegtuigen of een verdere verlaging van het aantal vluchten.

Gedragsverandering vergt ook een sterk collectief verhaal 

We zitten middenin zowel trage als plotselinge en snelle systeemveranderingen. De wet- en regelgeving wordt aangescherpt, maar gedragsverandering vergt ook een sterk collectief verhaal. De uitdaging is hoe we de samenleving als geheel hierin meenemen – zeker in de schaduw van een Alt-democratie, waarin vertrouwen in instituties onder druk staat en wereldbeelden steeds vaker botsen.

Ondertussen praat ik met mijn kinderen over de wereld die zij willen ontdekken. We zoeken samen naar manieren om bewust en kritisch om te gaan met de invloed van technologie op onze keuzes. Het gaat niet alleen over hun gedrag en de impact daarvan, maar vooral over de mogelijke toekomsten waar we samen deel van uitmaken.
Zoals Louise O. Fresco recent schreef: ‘Pessimisme en optimisme zijn geen tegenpolen, maar corrigeren in combinatie elkaars perspectieven. We moeten voorwaarts, met nieuwsgierigheid en vertrouwen in ons collectieve lerende vermogen.’